Từ điển Tác giả và tác phẩm văn học quốc ngữ Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX của nhóm tác giả của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam (nay thuộc Viện Ngôn ngữ học) do TS. Trần Văn Trọng chủ biên đã được Nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn hành năm 2023. Cuốn sách dày 661 trang khổ 16x24cm với 232 mục từ.

Cuốn sách chia làm các phần: phần đầu là Quy tắc biên soạn; phần 2 nội dung chính; phần 3 có 3 bảng tra cứu (bảng tra cứu về tác giả - tác phẩm, bảng tra cứu tác giả, bảng tra cứu tác phẩm) được xếp theo trật tự bảng chữ cái ABC; phần cuối là Thư mục tác giả và tác phẩm văn học quốc ngữ Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX với khoảng hàng trăm tác giả và hàng nghìn tác phẩm. Trong phạm vi công trình, các tác giả lựa chọn ra 42 tác giả tiêu biểu và 190 tác phẩm mang tính đại diện của văn học Nam Bộ thời kỳ này.

Trong công trình, nhóm tác giả đã biên soạn được những tên tuổi lớn của văn học quốc ngữ Nam Bộ như: Trương Vĩnh Ký - nhà văn hóa, người viết ký sự quốc ngữ đầu tiên; Huỳnh Tịnh Của - nhà văn ngữ văn học quốc ngữ tiên phong; Nguyễn Trọng Quản - nhà tiểu thuyết quốc ngữ đầu tiên; Trương Minh Ký - nhà văn, dịch giả văn học Pháp đầu tiên; Hồ Biểu Chánh - nhà tiểu thuyết xã hội - đạo lý cự phách Trần Chánh Chiếu - nhà văn Minh tân; Lương Khắc Ninh - nhà thơ nhà báo duy tân; rồi Trương Duy Toản - nhà văn dã sử võ hiệp; Lê Hoằng Mưu - nhà tiểu thuyết tiên phong và táo bạo; Nguyễn Chánh Sắt - nhà tiểu thuyết võ hiệp, nhà dịch thuật truyện Tàu; Sương Nguyệt Anh - nhà báo nữ tiên phong; Đạm Phương nữ sử - nhà văn hóa, nhà giáo dục nữ tiên phong; Phan Thị Bạch Vân, Manh Manh nữ sĩ - nhà văn đấu tranh cho nữ quyền; Trần Quang Nghiệp - cây bút truyện ngắn xuất sắc ở Nam Bộ… Các sáng tác của họ đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của nền văn học quốc ngữ ở Nam Bộ nói riêng và ở nước ta nói chung.

Ở các mục từ tác phẩm, công trình cũng đã biên soạn được những tác phẩm đặt nền móng cho thể loại hay những tác phẩm có đóng góp cho sự phát triển của nền văn học quốc ngữ (Latinh) ở Nam Bộ và ở nước ta như các tuyển tập và sáng tác của Trương Vĩnh Ký, đặt nền móng cho sự hình thành thể loại truyện ngắn; Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản, đặt nền móng cho thể loại tiểu thuyết; Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi 1776, đặt nền móng hình thành thể loại ký,… hay những tác phẩm nổi tiếng, độc đáo như Chư quấc thại hội, Như Tây nhựt trình của Trương Minh Ký, du ký bằng thơ; Việt Nam Lê Thái Tổ của Nguyễn Chánh Sắt, tiểu thuyết lịch sử đầu tiên,…

Văn học quốc ngữ Nam Bộ nhiều năm trở lại đây được các nhà nghiên cứu quan tâm sưu tầm và giới thiệu. Tuy nhiên, nhiều điểm mờ vẫn chưa được làm sáng tỏ như về tiểu sử của các nhà văn cũng như xuất xứ của tác phẩm. Hơn nữa, cho đến nay ở nước ta vẫn chưa có một cồn trình tra cứu chuyên biệt về văn học quốc ngữ Nam Bộ. Vì vậy, việc nhóm tác giả của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam tiến hành biên soạn và xuất bản công trình về văn học khu vực này là một việc làm rất đáng tán thưởng. Về cơ bản, đa số các mục từ bám sát theo cấu trúc vi mô mà cuốn sách đề ra, đảm bảo hàm lượng thông tin tri thức đáng tin cậy. Tuy nhiên, công trình cũng còn một số điểm mà nhóm biên soạn cần khắc phục trong lần tái bản tiếp theo như: cần có nhiều mục từ về tác phẩm thơ hơn nữa, một số mục từ còn viết sơ sài, chưa chuyển tải hết hàm lượng tri thức của mục từ, thông tin một số tác phẩm cũng chưa thật chính xác,… Hy vọng, ở lần tái bản tới, công trình sẽ đầy đủ và chính xác hơn.

Có thể nói Từ điển bách khoa về tác giả và tác phẩm văn học quốc ngữ Nam Bộ xuất bản sẽ là bộ công cụ tra cứu thiết thực hữu ích, tương đối đầy đủ, có giá trị về hệ thống các tác giả tiêu biểu và tác phẩm có đóng góp, là dấu mốc trên chặng đường hình thành và phát triển của văn học quốc ngữ ở Việt Nam.