Khởi đầu chuỗi hoạt động khoa học năm 2026, Viện Ngôn ngữ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã tổ chức buổi tọa đàm khoa học với chủ đề “Ngôn ngữ với Tư duy và Văn hóa” do GS. TS. Nguyễn Thiện Giáp trình bày. Tham dự buổi tọa đàm có TS. Đặng Thị Phượng – Bí thư Chi bộ, Phó Viện trưởng phụ trách cùng đông đảo cán bộ nghiên cứu của Viện Ngôn ngữ học và các giảng viên, học giả quan tâm đến các vấn đề lý luận của ngôn ngữ học.

GS. TS. Nguyễn Thiện Giáp phát biểu trong buổi toạ đàm khoa học

Báo cáo của tọa đàm của GS.TS. Nguyễn Thiện Giáp tập trung phân tích mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa từ góc nhìn liên ngành. Theo đó, con người là sinh thể vừa có tư duy vừa có ngôn ngữ; hai yếu tố này gắn bó chặt chẽ trong quá trình con người nhận thức thế giới và tổ chức đời sống tinh thần. Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là công cụ của tư duy, cho phép con người khái niệm hóa hiện thực, tổ chức tri thức và truyền tải kinh nghiệm xã hội. Trong phần trình bày, Giáo sư đặc biệt nhấn mạnh một số luận điểm gợi mở cho nghiên cứu ngôn ngữ học và khoa học xã hội. Trước hết, hiện thực của con người không chỉ thuần túy là cái có thể quan sát được mà luôn gắn với yếu tố tưởng tượng và tâm linh. Chính nhu cầu tưởng tượng giúp con người ổn định đời sống tinh thần và duy trì trật tự xã hội; vì vậy, theo một nghĩa nào đó, thế giới thực tại của chúng ta luôn chứa đựng một nửa yếu tố tưởng tượng.

Ở phương diện nhận thức, ngôn ngữ tự nhiên được xem là một hệ thống cực kỳ phức tạp, phong phú hơn nhiều so với các ngôn ngữ hình thức. Ngôn ngữ vừa tuân theo những nguyên tắc logic, vừa có khả năng chuyển nghĩa linh hoạt thông qua các cơ chế loại suy. Nhờ đặc tính mềm dẻo ấy, ngôn ngữ có thể phục vụ nhiều loại hình diễn ngôn khác nhau – từ khoa học, hành chính đến văn chương, thi ca – đồng thời trở thành “giá đỡ tự nhiên” cho tưởng tượng và sáng tạo của con người.

Báo cáo cũng đề cập đến khái niệm như một hiện tượng hợp trội, nảy sinh từ sự tương tác giữa bộ não con người và môi trường văn hóa. Tinh thần không chỉ là sản phẩm của các điều kiện sinh học và xã hội mà còn có tính tương đối tự chủ, có khả năng tác động ngược trở lại chính những nền tảng đã tạo ra nó. Một điểm đáng chú ý trong lập luận của Giáo sư là cách nhìn về quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. Theo đó, ngôn ngữ là hình thức biểu hiện của văn hóa, chứ không chỉ là sự “phản ánh” trực tiếp của văn hóa. Văn hóa tồn tại và được truyền tải thông qua ngôn ngữ, song ngôn ngữ đồng thời cũng là công cụ giúp con người diễn giải, tái cấu trúc và thậm chí vượt qua những giới hạn mà văn hóa đặt ra. Ở chiều ngược lại, văn hóa vừa có vai trò giải phóng vừa có khả năng “giam cầm” tư duy. Nó kích thích sự phát triển của trí tuệ, nhưng cũng có thể áp đặt những chuẩn mực, những ý nghĩa duy nhất, hoặc những điều cấm kị khiến nhiều tư tưởng mới mẻ khó được chấp nhận. Trong bối cảnh đó, ngôn ngữ – với tư cách công cụ của tư duy – có thể trở thành phương tiện giúp con người vượt qua các giới hạn nhận thức. Như Aristotle từng chỉ ra, logic chỉ là công cụ của nhận thức chứ không phải “quan tòa” phán quyết chân lý của tri thức.

Buổi tọa đàm đã nhận được nhiều ý kiến trao đổi, thảo luận. Các nhà nghiên cứu đều bày tỏ sự quan tâm đặc biệt đến những gợi mở lý luận mà báo cáo đặt ra, đồng thời thảo luận về khả năng vận dụng các cách tiếp cận này trong những hướng nghiên cứu mới như ngôn ngữ học ứng dụng, nghiên cứu ngôn ngữ trong môi trường số, hay giảng dạy tiếng Việt và ngoại ngữ trong bối cảnh giao lưu văn hóa ngày càng sâu rộng.

Buổi tọa đàm không nhằm đưa ra những kết luận “đóng kín” mà hướng đến việc gợi mở  những vấn đề học thuật cần tiếp tục suy ngẫm và nghiên cứu. Với những luận điểm giàu tính lí luận và liên ngành, buổi tọa đàm đã tạo nên không khí trao đổi học thuật sôi nổi, đồng thời cũng góp phần thúc đẩy những suy nghĩ mới về vai trò của ngôn ngữ trong việc hình thành tư duy và kiến tạo đời sống văn hóa của con người.