Tọa đàm khoa học “Bàn về thông tin bách khoa trong từ điển thuật ngữ”
Chiều
ngày 19/11/2026, tại Viện Ngôn ngữ học, Số 9 Kim Mã Thượng, phường Ngọc
Hà, Thành phố Hà Nội, đã diễn ra tọa đàm khoa học “Bàn về thông tin bách khoa
trong từ điển thuật ngữ”. Tham dự tọa đàm có các nghiên cứu viên ở Viện và các nhà
nghiên cứu quan tâm tham dự.
Tại buổi tọa đàm, TS Quách
Thị Gấm trình bày báo cáo “Bàn về thông tin bách khoa trong từ điển thuật ngữ”.
Báo cáo gồm những nội dung: (1) Khái quát sự phát triển của từ điển thuật ngữ;
Thông tin bách khoa không chỉ có trong từ điển bách khoa; thông tin bách khoa
thực tế đã được đưa vào từ điển thuật ngữ; (2) Nguồn tư liệu khảo sát và phương
pháp nghiên cứu; Cơ sở lý thuyết liên quan đến thông tin bách khoa và vai trò của
thông tin bách khoa đối với từ điển thuật ngữ; Khảo sát thực tế việc đưa thông
tin bách khoa vào từ điển thuật ngữ; (3) Khẳng định lại kết quả nghiên cứu và gợi
mở việc biên soạn theo hướng cung cấp tri thức toàn diện hoặc chuyên sâu về
khái niệm theo hướng bách khoa.
Trước khi đi vào nghiên cứu,
tác giả đã đặt ra 3 câu hỏi: Có hay không có thông tin bách khoa trong từ điển
thuật ngữ? Các loại thông tin bách khoa có trong từ điển thuật ngữ (nếu có) là
gì? Có hay không có các công trình từ điển bách khoa được biên soạn theo hướng
bách khoa?. Để trả lời cho những câu hỏi này, tác giả đã khảo sát khoảng 10 cuốn
từ điển giải thích thuật ngữ thuộc các chuyên ngành khác nhau đang được sử dụng
rộng rãi hiện nay, như Từ điển giải thích
thuật ngữ quân sự (1985), Từ điển giải
thích thuật ngữ ngôn ngữ học (1996), Từ
điển thuật ngữ địa lý nhăn văn (2003), Từ
điển thuật ngữ báo chí truyền thông (2007), Từ điển thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật (2008), Từ điển thuật ngữ tâm lý học (2012), Từ điển thuật ngữ văn học (2013),…; từ
đó khẳng định việc coi thông tin bách khoa chỉ có trong từ điển bách khoa là có
phần định kiến, vì ngay cả trong từ điển ngôn ngữ cũng có xu hướng tích hợp, mở
rộng cung cấp thêm một số thông tin bách khoa nhằm làm phong phú thêm nội dung
định nghĩa của từ. Tác giả khẳng định, từ điển chuyên ngành, từ điển thuật ngữ
và từ điển bách khoa đều cùng thuộc một loại hình từ điển khái niệm, do đó việc
đưa thông tin bách khoa vào từ điển thuật ngữ là rất cần thiết, thậm chí bắt buộc.
Điều này sẽ giúp người đọc hiểu rõ bản chất, nguồn gốc, ngữ cảnh ứng dụng của
khái niệm, thay vì chỉ dừng lại ở định nghĩa ngôn ngữ sơ lược khi không thể
giúp người đọc tra cứu hiểu rõ tường tận về khái niệm, do đó chưa đáp ứng được
yêu cầu của một công trình từ điển chuyên ngành.
Báo cáo cũng làm rõ sự khác
biệt giữa hai khái niệm “thông tin ngôn ngữ” và “thông tin bách khoa”. Thông
tin ngôn ngữ là loại thông tin về hình
thức và ý nghĩa của các từ ngữ với tư cách là những đơn vị thuộc hệ thống ngôn
ngữ, nhằm làm rõ bản chất ngữ nghĩa cơ bản và cách sử dụng của từ trong hệ thống
ngôn ngữ. Loại thông tin này thường được thể hiện thông qua việc các nhà biên
soạn thường đi vào giải thích ý nghĩa của từ (qua việc định nghĩa ngắn gọn nét
nghĩa), đồng thời cung cấp thông tin về cách phát âm, từ loại và quy tắc sử dụng
của các đơn vị từ ngữ. Thông tin ngôn ngữ có thể thuộc các thể loại từ nguyên/lịch
đại, chính tả/cách viết, âm vị học/cách phát âm, từ loại/ngữ pháp, ngữ nghĩa,
cách sử dụng từ ngữ đó (hay thông tin ngữ dụng),…
Trong khi đó, thông tin
bách khoa là loại thông tin được đưa ra dựa trên các tri thức mang tính dữ kiện.
Trái với thông tin ngôn ngữ, thông tin bách khoa thường liên quan chặt chẽ với
việc miêu tả thực tế khách quan, mà không liên quan đến mặt ngôn ngữ của đầu mục;
chúng thường xuất hiện trong các cuốn từ điển chuyên ngành. Hay có thể hiểu một
cách đơn giản, thông tin bách khoa là những thông tin nằm ngoài giới hạn của
thông tin ngôn ngữ; chúng không chỉ giúp mở rộng tri thức mà còn tạo nên sự hứng
thú, tò mò và hấp dẫn người đọc. Ngay cả đối với những công trình từ điển giải
thích ngôn ngữ hiện này, việc đưa thêm thông tin bách khoa vào cũng rất hữu
ích, giúp độc giả hiểu rõ ngữ nghĩa, nguồn gốc và bối cảnh thực tế của từ ngữ,
thay vì chỉ giải nghĩa ngôn từ đơn thuần. Đối với những loại từ điển khái niệm
nói chung và từ điển thuật ngữ nói riêng, thông tin bách khoa cần được coi là
thông tin chủ yếu có trong mỗi mục từ, vì chúng làm sáng tỏ khái niệm và giúp
người đọc hiểu một cách thấu đáo về bản chất của khái niệm.

TS
Quách Thị Gấm trình bày báo cáo
Đối với từ điển thuật ngữ, việc
giải nghĩa nội hàm khái niệm một cách chính xác, đầy đủ và rõ ràng là vấn đề trọng
tâm; đồng nghĩa với việc phải có thêm thông tin mở rộng, đó chính là thông tin
bách khoa. Trong thực tế, việc giải thích khái niệm thuật ngữ có nhiều cấp độ
khác nhau. Cấp độ 1: Khai nội hàm cơ bản của khái niệm (chỉ nêu đặc trưng cơ bản
của khái niệm, chưa xuất hiện thông tin bách khoa(; Cấp độ 2: Khai nội hàm đầy
đủ của khái niệm (nêu cả đặc trưng cơ bản của không cơ bản của khái niệm, có xuất
hiện một số thông tin bách khoa và giải thích ngắn gọn); Cấp độ 3: Khai nội hàm
hoàn chỉnh của khái niệm (nêu đầy đủ đặc trưng của khái niệm cung cấp nhiều
thông tin bách khoa và được giải thích chi tiết. Qua kết quả khảo sát của những
công trình từ điển thuật ngữ đã được nhắc tới ở trên, báo cáo cho thấy tất cả
các cuốn từ điển thuật ngữ đều có những mục từ có chứa thông tin bách khoa,
trong đó ở cấp độ 2 và cấp độ 3 là chiếm đa số. Các mục từ không có thông tin
bách khoa, ở cấp độ 1 xuất hiện không đáng kể, chỉ chiếm tỉ lệ rất nhỏ, khoảng
5-10%.
Cũng qua khảo sát trên, báo
cáo đưa ra cấu trúc vi mô của những mục từ chứa thông tin bách khoa gồm hai phần
chính: Định nghĩa khái niệm (nêu đặc trưng của khái niệm); và Giải thích khái
niệm (mang tính thông tin bách khoa). Trong đó, thông tin bách khoa luôn nằm ở
phần cuối của mục từ, được các nhà biên soạn xử lý tách ra thành một vùng riêng
với phần định nghĩa khái niệm và chúng luôn luôn chiếm một dung lượng lớn trong
mục từ. Thực tế, tùy theo tính chất của từng khái niệm/đối tượng mà thuật ngữ
biểu thị, cũng như tính chất của cuốn từ điển, người biên soạn có thể lựa chọn
đưa vào các thông tin bách khoa và ở mức độ khác nhau. Cụ thể, báo cáo cáo đã
nhận diện được các loại thông tin bách khoa có trong từ điển thuật ngữ như sau : (1) thông tin chỉ ra cấu trúc/các bộ
phận hợp thành hoặc phân loại khoa học của khái niệm; (2) thông tin làm rõ các
đặc tính của khái niệm mà định nghĩa ngôn ngữ thuần túy chưa truyền tải hết; (3)
thông tin cung cấp căn cứ/tính pháp lý khái niệm; (4) thông tin làm rõ vai trò,
ý nghĩa/phạm vi ứng dụng của khái niệm; (5) thông tin cung cấp ví dụ/hình ảnh/dẫn
chứng minh họa;(6) thông tin nêu các điều kiện, hoàn cảnh tồn tại của khái niệm;
(7) thông tin chỉ ra mối quan hệ với các khái niệm khác; (8) thông tin làm rõ
nguồn gốc, nguyên nhân xuất hiện hoặc lịch sử/quá trình phát triển của khái niệm.
Tọa đàm cũng nhận được một
số ý kiến thảo luận sôi nổi về tính đa dạng về các loại thông tin bách khoa
thông qua những ví dụ cụ thể, và đặc biệt tán đồng về việc đưa thông tin bách
khoa vào trong từ điển thuật ngữ vì điều này đóng vai trò quan trọng trong việc
mở thông tin giúp người đọc nắm bắt được bản chất khái niệm khoa học một cách sâu sắc, toàn diện
hơn. TS Quách Thị Gấm cũng khẳng định thêm, kết quả công trình nghiên cứu này
đã góp phần gợi mở cho công tác biên soạn từ điển thuật ngữ sau này theo hướng
cung cấp tri thức toàn diện về khái niệm mà thuật ngữ biểu thị, tạo nên các mục
từ biên soạn có chiều sâu tri thức, gắn với bối cảnh chuyên ngành, chứ không chỉ
dừng lại ở việc chỉ cung cấp đơn thuần nét nghĩa cơ bản của khái niệm.