Dẫn nhập phân tích hội thoại và áp dụng vào tiếng Việt là công trình do Nguyễn Thị Hạnh, Nguyễn Thị Bích Ngọc, Nguyễn Thị Thùy Minh, Trần Thị Phương Lý và Nguyễn Văn Hiệp (đồng chủ biên), các tác giả Trần Thùy An (Viện Ngôn ngữ học), Nguyễn Thế Dương và cộng sự khác được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành năm 2026. Cuốn sách giới thiệu một hướng tiếp cận còn tương đối mới nhưng giàu triển vọng trong nghiên cứu tiếng Việt: phân tích hội thoại (Conversation Analysis - CA).

Khác với những cách tiếp cận chủ yếu dựa trên các ví dụ giả định hoặc ngôn ngữ đã qua sáng tác, phân tích hội thoại chú trọng dữ liệu giao tiếp tự nhiên, qua đó tìm hiểu cách người tham gia tổ chức lượt lời, xây dựng và duy trì tương tác trong đời sống hằng ngày. Từ góc nhìn này, tiếng Việt không chỉ được nhìn nhận như một hệ thống ngôn ngữ tĩnh mà còn là một thực thể sống động trong giao tiếp, nơi ngôn ngữ đồng thời thực hiện chức năng truyền tải thông tin, thể hiện thái độ, duy trì quan hệ xã hội và kiến tạo các giá trị văn hóa.

Phương pháp Phân tích hội thoại có đề cập đến Nhân pháp học và khái niệm trật tự tương tác với tư cách là nền tảng cho sự ra đời CA. CA hiện đã trở thành một lĩnh vực nghiên cứu quốc tế với các tổ chức và hội nghị chuyên ngành, và việc áp dụng vào tiếng Việt cho thấy sự hội nhập học thuật của ngôn ngữ học Việt Nam.

Cuốn sách gồm 14 chương, được tổ chức theo trình tự từ cơ sở lí luận đến ứng dụng. Các chương đầu giới thiệu nền tảng của phân tích hội thoại và quy trình nghiên cứu, từ thu thập dữ liệu, gỡ âm, phân tích đến viết báo cáo. Các chương tiếp theo tập trung vào những đơn vị và cơ chế cơ bản của hội thoại như lượt lời, cặp liền kề, tổ chức thuận – không thuận, cấu trúc chuỗi hội thoại, mở đầu, phát triển và kết thúc tương tác… Tại mỗi chương, ngoài cơ sở lý luận về phân tích hội thoại, còn đưa ra những gợi ý thực hành giúp người đọc từng bước vận dụng phương pháp vào nghiên cứu thực tiễn trong tiếng Việt. Đáng chú ý là, cuối mỗi chương đều có phần gợi ý thực hành mang tính chất gợi mở những hướng nghiên cứu lí luận và ứng dụng phân tích hội thoại trong tiếng Việt.

·            Chương 1: Cơ sở lí luận của phân tích hội thoại

Giới thiệu cơ sở lí luận của phân tích hội thoại - giới thiệu nguồn gốc từ nhân pháp học, khái niệm trật tự xã hội và các nguyên lí cơ bản của CA.

·            Chương 2: Các bước tiến hành phân tích hội thoại

Trình bày quy trình phân tích hội thoại, bao gồm các bước: thu thập dữ liệu, gỡ âm, tiến hành phân tích và viết báo cáo, cùng các công cụ công nghệ hỗ trợ hữu ích.

·            Chương 3: Đơn vị cấu thành lượt lời và quy tắc luân phiên lượt lời

Giải thích yếu tố cơ bản nhất trong hội thoại, đó là cấu thành lời nói và phân bố lượt lời.

·            Chương 4: Cặp liên kết

Tập trung vào cấu trúc phổ biến nhất trong hội thoại – adjacency pairs (chào hỏi, hồi đáp, cầu khiến). Đây là nền tảng cơ bản để hiểu cách các lượt lời gắn kết với nhau.

·            Chương 5: Tổ chức thuận – không thuận trong hội thoại

Khai thác sâu hơn một khía cạnh quan trọng của cặp liên kết, đó là cơ chế đồng thuận và bất đồng trong hội thoại, cho thấy cách người nói lựa chọn phản hồi theo hướng thuận lợi hoặc không thuận lợi.

·            Chương 6: Tổ chức chuỗi hội thoại

Mô tả và phân tích các chuỗi hội thoại thường gặp như: đồng tình/không đồng tình, thông báo, xin lỗi, phàn nàn, khen ngợi, mời, đề xuất giúp đỡ, cầu khiến. Các ví dụ thực tế minh họa rõ cách thức tổ chức chuỗi.

·            Chương 7: Bố cục tổng thể của hội thoại: mở đầu và kết thúc hội tho

Trình bày các đặc điểm cấu trúc tổng thể, đặc biệt là cách mở đầu và kết thúc hội thoại, giúp nhận diện tính trọn vẹn của một cuộc trò chuyện.

·            Chương 8: Quản lí chủ đề

Phân tích các cách thức mở đầu, phát triển, thay đổi và kết thúc chủ đề trong hội thoại. Đây là yếu tố quan trọng để duy trì sự mạch lạc và gắn kết trong giao tiếp.

·           Chương 9: Mở đầu, phát triển và kết thúc việc kể chuyện

Mô tả cách thức tổ chức quá trình kể chuyện: khởi đầu, phát triển và kết thúc. Kể chuyện được xem là một hoạt động phổ biến trong giao tiếp, phản ánh cách người nói kiến tạo ý nghĩa và chia sẻ trải nghiệm.

·            Chương 10: Chỉnh sửa trong hội thoại

Giải thích các cách thức chỉnh sửa khi có vấn đề trong giao tiếp. Chỉnh sửa giúp khắc phục lỗi, duy trì mạch hội thoại và đảm bảo sự hiểu nhau giữa các bên tham gia.

·            Chương 11: Một số vấn đề ngữ âm tiếng Việt cần lưu ý trong phân tích hội thoại

Bàn về các hiện tượng ngữ âm cần lưu ý khi phân tích hội thoại tiếng Việt, như ngữ điệu, ngắt nghỉ, kéo dài âm, nhấn mạnh…

·            Chương 12: Một số vấn đề từ vựng tiếng Việt cần lưu ý trong phân tích hội thoại

·           Phân tích vai trò của từ vựng, đặc biệt là các tiểu từ tình thái cuối câu trong việc đánh dấu lực ngôn trung và tạo sắc thái giao tiếp.

·            Chương 13: Một số vấn đề ngữ pháp tiếng Việt cần lưu ý trong phân tích hội thoại

Trình bày một số vấn đề ngữ pháp quan trọng, như cấu trúc câu, cách tổ chức cú pháp trong hội thoại, và sự khác biệt giữa ngữ pháp viết và ngữ pháp nói.

·            Chương 14: Một số hướng nghiên cứu phân tích hội thoại tiếng Việt

Gợi mở một số hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực phân tích hội thoại tiếng Việt, kết nối với các công trình trước đây và đề xuất triển vọng phát triển trong tương lai.

Một điểm đáng chú ý của công trình là việc sử dụng dữ liệu hội thoại tiếng Việt tự nhiên. Đây không chỉ là sự lựa chọn phương pháp luận mà còn là quan điểm học thuật: thay vì dựa vào ngữ liệu giả định hoặc văn bản đã qua biên soạn, nhóm tác giả đặt trọng tâm vào những cuộc trò chuyện đời thường, nơi ngôn ngữ hiện diện trong trạng thái sống động nhất. Chính nhờ vậy, cuốn sách đã phác họa được những sắc thái tinh tế của tiếng Việt trong sử dụng, từ cách người nói luân phiên lượt lời, xử lý chồng lấn, ngắt nghỉ, đến cách mở đầu, duy trì và kết thúc một chủ đề.

Cách tiếp cận này cũng cho thấy rõ mối quan hệ giữa ngôn ngữ và các yếu tố xã hội, văn hóa, tương tác. Tiếng Việt không chỉ là một hệ thống ký hiệu để truyền tải thông tin, mà còn là công cụ để thể hiện thái độ, duy trì quan hệ xã hội, kiến tạo bản sắc cá nhân và cộng đồng. Mỗi lời chào, mỗi câu hỏi đáp, mỗi lời xin lỗi hay khen ngợi đều phản ánh những giá trị văn hóa và chuẩn mực xã hội, đồng thời góp phần duy trì sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng.

Sự kết hợp giữa nền tảng lý thuyết vững chắc (dựa trên nhân pháp học của Garfinkel, các công trình của Sacks, Schegloff, Jefferson) và định hướng thực hành cụ thể (các chương phân tích lượt lời, cặp liên kết, chuỗi hội thoại, kể chuyện, chỉnh sửa, ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp…) đã tạo nên giá trị đặc biệt của cuốn sách. Nó không chỉ là tài liệu học thuật mà còn là “chiếc chìa khóa” giúp người đọc khám phá sự phong phú và giàu đẹp của tiếng Việt trong môi trường giao tiếp tự nhiên.

Giá trị chuyên môn của công trình cũng được các nhà nghiên cứu ghi nhận. PGS.TS. Vũ Thị Thanh Hương đánh giá cuốn sách có nền tảng lí thuyết vững vàng và cách thức ứng dụng bài bản vào phân tích hội thoại tiếng Việt, là tài liệu tham khảo hữu ích cho cả những người mới bắt đầu và những người đã có kinh nghiệm nghiên cứu trong lĩnh vực phân tích hội thoại. PGS.TS. Phạm Hùng Việt nhận định công trình có thể trở thành tài liệu nền tảng cho những người quan tâm đến ngôn ngữ trong sử dụng và phân tích hội thoại, đồng thời góp phần thúc đẩy các nghiên cứu sâu hơn về tiếng Việt trong môi trường giao tiếp tự nhiên.

Với nội dung có tính hệ thống, dữ liệu phong phú và định hướng thực hành rõ ràng, Dẫn nhập phân tích hội thoại và áp dụng vào tiếng Việt là tài liệu tham khảo bổ ích đối với sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh, giảng viên, nhà nghiên cứu ngôn ngữ học, Việt ngữ học và những người quan tâm đến tiếng Việt trong môi trường giao tiếp tự nhiên.