Nghề thủ công truyền thống là một bộ phận quan trọng cấu thành di sản văn hóa dân tộc Việt Nam. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, các nghề thủ công không chỉ tạo ra những sản phẩm phục vụ đời sống vật chất mà còn kết tinh những giá trị văn hóa, thẩm mỹ, kỹ thuật và tri thức dân gian của cộng đồng. Mỗi nghề, mỗi làng nghề đều gắn với một không gian văn hóa riêng, phản ánh quá trình thích ứng với điều kiện tự nhiên, đời sống kinh tế và phong tục tập quán của từng vùng miền. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, không ít nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một; nhiều tri thức nghề, kỹ thuật chế tác và những giá trị văn hóa đặc sắc dần bị lãng quên. Việc sưu tầm, hệ thống hóa và phổ biến các tri thức về nghề thủ công truyền thống vì thế trở thành yêu cầu cấp thiết đối với công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.

Trong bối cảnh đó, Từ điển bách khoa nghề thủ công truyền thống ở Việt Nam do Tạ Văn Thông chủ biên, cùng các tác giả Đặng Hoàng Hải, Lê Thị Như Nguyệt và Tạ Quang Tùng biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên ấn hành năm 2020 là một công trình tra cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Cuốn sách dày 499 trang, khổ 21 cm, được biên soạn theo mô hình từ điển bách khoa, giới thiệu khái quát về nghề thủ công truyền thống Việt Nam, đồng thời cung cấp hệ thống các mục từ về nghề, làng nghề, tổ nghề, nghệ nhân, sản phẩm và những giá trị văn hóa gắn với các nghề thủ công truyền thống trên khắp mọi miền đất nước.

Khác với nhiều công trình trước đây chỉ tập trung nghiên cứu một nghề hoặc một vùng nghề cụ thể, Từ điển bách khoa nghề thủ công truyền thống ở Việt Nam hướng tới việc xây dựng một bức tranh tổng thể về hệ thống nghề thủ công truyền thống của cả nước. Đây là cách tiếp cận mang tính bách khoa, cho phép người đọc không chỉ tiếp cận từng nghề riêng lẻ mà còn nhận diện được sự đa dạng, phong phú và mối liên hệ giữa các nghề, các làng nghề và các vùng văn hóa. Chính điều đó đã tạo nên giá trị riêng của công trình trong hệ thống các sách tra cứu về văn hóa và nghề truyền thống ở Việt Nam.

Các mục từ trong cuốn sách được sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái, tạo thuận lợi cho việc tra cứu. Nội dung mỗi mục từ được biên soạn tương đối thống nhất, tập trung giới thiệu tên gọi, nguồn gốc, lịch sử hình thành, quá trình phát triển, nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, sản phẩm tiêu biểu, phạm vi phân bố cũng như giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội của nghề hoặc đối tượng được đề cập. Nhiều mục từ còn cung cấp thêm những thông tin về truyền thuyết tổ nghề, lễ hội nghề, phong tục nghề, những biến đổi của nghề trong đời sống đương đại và triển vọng phát triển trong điều kiện kinh tế thị trường. Cách trình bày ngắn gọn, súc tích nhưng vẫn bảo đảm lượng thông tin cần thiết đã phát huy ưu thế của một công trình từ điển bách khoa, giúp người đọc nhanh chóng tiếp cận và khai thác tri thức.

Một điểm nổi bật của cuốn sách là phạm vi phản ánh rất rộng, nên công trình không chỉ giới thiệu những nghề thủ công nổi tiếng đã trở thành biểu tượng của văn hóa Việt Nam như nghề gốm, nghề dệt lụa, nghề mây tre đan, nghề đúc đồng, nghề chạm khắc gỗ, nghề sơn mài, nghề kim hoàn, nghề làm giấy, nghề thêu, nghề gốm Bát Tràng hay nghề làm nón..., mà còn dành sự quan tâm đến nhiều nghề thủ công đặc sắc ở các địa phương vốn ít được biết đến. Có thể nhận thấy, nhóm tác giả không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu kỹ thuật làm nghề mà còn chú trọng làm nổi bật giá trị văn hóa của mỗi nghề thủ công. Mỗi nghề đều được đặt trong không gian lịch sử và văn hóa của cộng đồng nơi nghề hình thành và phát triển. Bên cạnh giá trị về văn hóa, cuốn sách còn phản ánh khá rõ vai trò của nghề thủ công trong phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều làng nghề truyền thống hiện nay không chỉ góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân mà còn trở thành điểm đến của du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm và là nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương. Việc hệ thống hóa các tri thức về nghề và làng nghề vì vậy không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn có ý nghĩa đối với công tác quy hoạch, bảo tồn, quảng bá sản phẩm và xây dựng thương hiệu cho các làng nghề truyền thống.

Có thể khẳng định rằng, Từ điển bách khoa nghề thủ công truyền thống ở Việt Nam là một công trình tra cứu có ý nghĩa không chỉ góp phần hệ thống hóa tri thức về nghề thủ công truyền thống Việt Nam, cuốn sách còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh bảo tồn di sản văn hóa gắn với phát triển bền vững đang trở thành yêu cầu quan trọng của đất nước, công trình của Tạ Văn Thông và các cộng sự xứng đáng được xem là một tài liệu tham khảo có giá trị, phục vụ hiệu quả cho nghiên cứu, giảng dạy, học tập cũng như công tác bảo tồn và phát huy các nghề thủ công truyền thống Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và phát triển.